پژوهش علم علف هاي هرز

خردل وحشی از جمله مهم ترین علفهای هرز خانوار ، شب بو  (Brassi caceae )يا crucifereaخوانده ميشود که در انگلیسی تحت عنوان  mustard family ، بحساب می آید این خانواده شامل 350 جنس

 و 3000 گونه علفی و یا بوته ای است .

اغلب این گونه ها برگهایی متناوب دارند ، گل آذین آنها خوشه و گلهای آنها شامل چهار كاسبرگ و چهار گلبرگ جدا و صلیب مانند می باشد .

خانواده شب بو یکی از بزرگترین خانواده های گیاهی است که در آن گونه های مختلف زیستی

 (مثل رشاد ( Arabis allbida  )  چليپا ( Matthiola incanta )

باغی مانند ( کلم پیچ  Barssica oleracea  و شلغم  B.rapa )

زراعی و علوفه ای ( مثل کلزا Brassica napus )

 دارویی ( مانند خاکشیر ایراني Descurania sophia ) و بیش از پانزده گونه مهم علف هرز ( مثل علفهاي هرز شلمي Rapistrum rugosum  . خاكشير تلخ Sismbrium sp  . ازمك Cardaria draba  . تربچه وحشي Raphanus raphanistrum  . كيسه كشيش Capsella bursa – pastoria  و .... ) جايي مي گيرند .

علاوه بر موارد مذكور علف هرز خردل وحشي نيز از جايگاه ويژه اي در بين گونه هاي هرز موجود در اين خانواده برخوردار است اين گياه در بسياري از مناطق معتدل تا نيمه گرمسير و حتي گرمسير دنيا به عنوان يك علف هرز مهم در كشتهاي پاييزه و گاهي اوقات بهاره مطرح ميباشد .

با توجه به شرايط اقليمي ايران عمدتا اين گياه در كشتهاي پاييزه نظير گندم . جو و كلزا ايجاد خسارت مي كند.

جوانه زني سزيع اين گياه در پاييز و تحت شرايط سرما و رشد سريع آن در ابتدا ي بهار باعث افزايش توان رقابتي

اين گياه در اين دسته از محصولات گرديده است و عدم كنترل آن در گونه هاي زراعي موجب كاهش كميت و كيفيت محصول آنها مي شود .

آنچه بنام خردل وحشی خوانده میشود در واقع علف هرزی است با نام علمیarvensis sinapis که در منابع مترادف Brassica kaber  نیز عنوان می شود.

اسم sinapis در زبان لاتین معنای خردل ( mustard ) است و اصطلاح یونانی  sinapismo  نیز منسوب به استفاده از این گیاه در تهیه خمیر خردل است .

بسیاری از گیاهشناسان در مدت زمانی بیش از 200 سال در یکی بودن دو جنس sinapisو Brassica هم عقیده نبودند اما امروزه در بسیاری از منابع این دو جنس یکی فرض می شوند. ( Holm . 1997 ) علاوه بر گونه S . arvensis گونه دیگر از این جنس با نام علمی S .alba  نیز وجود داردكه هر چند در ایران بعنوان علف هرز از درجه اهمیتی همچون گونه اول برخورادر نیست اما جزء علفهای هرزمهم خانواده شب بو بحساب می آید.

ز جمله نکات قابل توجه آنکه گونه S . aucheri منحصر به ایران است و در زبان فارسی به آن خردل راگرسی می گویند ( مظفری ، 1375)

نامهای مختلف گونه arvensis Sinapis

مترادف نام علمي:

 Brassica arvensis – B. kaber- B. sinapis – B. sinapistrum

مترادف نام انگليسي :

Charlock – field kali – field mustard – kedlock – sinar –wild mustard

این علف هرز در زبان فارسی و برخی گويشهای محلی بنام های خردل

وحشی – خردل بری – خردل بیابانی- تر یک و گل زرد معروف است .

 ( مظفری 1375 ، میر کمالی 1379 ، راشد محصل و همکاران 1380)

منشا خردل وحشی :

از منشا و موطن اصلی این گیاه اطلاعات دقیقی در دسترس نمی باشد . در برخی

منابع منشاء این گیاه منطقه اواسیا ذکر شده است . بر اساس کندوکاو باستان

شناسان این گیاه حدود 8000 سال قبل در آمریکای شمالی وجود داشته است و

گونه های مختلف خردل به صورت وحشی از اروپا – آسیای شرقی و آفریقای شمالی

نیر گزارش شده اند ( Doll et al 1997)

خردل وحشی گیاهی است تقریبا در تمام مناطق معتدل ، نیمه گرمسیر و حتی گرمسیر دنیا یافت می شود بطور کلی لین گیاه بومی مناطق مختلف دنیا ، از جمله اروپا ( نیز ازا اسکاندیناوی ) ، سیبری ، قسمتهایی از آسیای و جنوب غرب آسیا تا هیمالیا و شمال آفریقا می باشد همچنین این گیاه در شمال و جنوب آمریکا - کانادا – مکزیک ، برزیل ، پاراگوئه ، اروگوئه – آرژانتین شمال و جنوب آفریقا – اروپای مرکزی ، شمال و جنوبی ایتالیا ، فرانسه ، روسیه ، منطقه خاورمیانه ، شرق آسیا ژاپن و کره ، اندونزی ، استرالیا و نیوزلند وجود دارد .
رستنگاه این گیاه در ایران استانهای گلستان ، مازندارن و گیلان ، آذربایجان شرقی و غربی ، اردبیل ، همدان ، لرستان ، هرمزگان ، فارس ، خراسان ، اصفهان ، یزد ، تهران ، قزوین و خوزستان گزارش شده است ( میر کمالی 1379 ، کریمی 1374 )
گونه  s. alba (  Brassica alba ) بنام اسلیمی ( - yellow seed mustard White mustard ) که در ایران به خردل سفید معرف است. نیز در بخشهای وسیعی از آمریکا ، اروپا ،اقيانوسيه ، آفریقای شمالي و آسيا مشاهده می شود و بعنوان گیاهی ادویه ای ، علوفه ای و روغنی مورد کشت و کارقرار می گیرد . علت وسعت بیش از حد این گیاه در دنیا انتقال آن همراه دانه غلات و حبوبات ذکر شده است پراکنش این گونه در ایران عمدتا مربوط به مناطق جنوبی کشور شامل خوزستان ( بین شوشتر و دزفول ) شو ش – مسجد سلیمان ، فارس و اطراف بوشهر است ( جاویدتاش ، 1375 )

این گیاه عمدتا در زمينهاي زراعی و در محصولات مختلف پايیزه و بخصوص غلات مشاهده می شود علاوه بر این خردل وحشی را می توان در باغها ، زیستهای بایر ، جاده ها و چمنزارها مشاهده کرد ( hanf 1983)
رستنگاه این گیاه از اراضی همسطح دریا تا ارتفاع 1800 متر از سطح دریا از مناطق کوهستانی گزارش شده است در گزارشات آمده است که این گیاه تا ارتفاع 2300 متر از سطح دریا نیز می تواند رویش نمايد خردل وحشی گیاهی حساس به یخبندان بوده و تحت این شرایط سریعااز بین می ورد . رویش آن در مناطقی که شدت نور خورشید بالاست بسیار زیاد است و میزان رشد این گیاه در مزراع غلات بدلیل سایه اندازی محصول و نهایتا کاهش شدت فتوسنتز به میزان 30 تا 40 در صد کاهش می یابد .
قدرت رقابتي این گياه در خاکهای رسی سنگین و اراضي با خاکهای تیره و قهوه ای و مواد آلی بالا ، بسیار زیاد است ، خردل وحشی علاقمند به زمینهای قلیایی با زهکشی مناسب و غنی از مواد غذایی بوده و بندرت در اراضي اسیدی رشد می کند (  doll et al 1997  و راشد محصول و همکاران ، 1380 )

خردل وحشی ( Siapis arvensis ) گیاهی یکساله زمستانه ، علفی ایستا و به ارتفاع 30 تا 250 سانتیمتر است كه توسط بذر تکثیر می یابد این گیاه از تیره شب بو( Brassicaceae = cruciferae  ) و دارای الگوی رشدی نامحدود است تعداد کروموزمهای این گیاه  n= 9 ويا n = 18  2 می باشد

گیاهچه :

برگهای کوتلیدونی خردل وحشی پهن و قلوه ای شکل و بدون کرک می باشند .

اولین برگهای حقیقی آن چماقی شکل ، در راس گرد ، حاشیه آن کمی لب دار و دارای دندانه های نا منظم بوده و سطح فوقانی برگ و دمبرگ آن کرکدار است .

برگهای کوتليدوني و اولیه در گونه  S . alba دارای دمبرگ ، لوبدار و حاشیه اوبها بطور مشخص دندانه دار است (  hanf 1983)

گیاه بالغ :

الف ) اندامهای رویشی :

برگهای اصلی این گیاه متناوب ، کرکدار به ویژه روی رگبرگها و سطح پايینی برگ دارای لبهای عمیق و یا دندانه ای هستند .

برگهای با لایی کوچک و بدون دمبرگ در انتها دندانه دار و مثلثی شکل بوده و در قسمت یایینی آن به رنگ

بنفش می باشند .

در خردل سفید (  s . alba) نیز برگها متناوب و منقسم به قطعات مشخص است اما بر خلاف خردل وحشی برگهای فوقانی ساقه نیز دارای دمبرگ هستند (Hafligr 1988  )ساقه خردل وحشی ايستا ، مستقیم ، در بالا منشعب که بطور معمول رنگ آن سبز و در قسمتهای پایینی ارغوانی تا بنفش است در زمان بلوغ گیاه نیز قسمت پایین ساقه رنگ بنفش تا ارغوانی خود را حفظ نموده و به خصوص این رنگ در نقاط اتصال برگ به ساقه بسیار مشهود می باشد .

طول ساقه در برخی از مناطق کشور نظیر ساری و گرگان به بیش از 250 سانتینتر می رسد

ساقه اصلی و شاخه های جانبی خردل وحشی کرکدار بوده و این پرزها در قسمت پایین ساقه بیشتر دیده می شوند .

رشد طولی این گیاه ممتد و تا مرحله بلوغ ادامه می یابد و بعبارت دیگر دارای رشد نامحدود می باشد ساقه در خردل سفید ( s.alba) ايستاده ، منشعب و بصورت مجتمع . كه بخصوص در بخشهای پایین پوشیده از تارهای زبر و سخت هستند ارتفاع ساقه در این گونه بین 20 تا 80 سانتی متر در تغییراست .

ریشه خردل وحشی عمودی ، بلند و باریک بوده و دارای تعداد زیادی ریشه های جانبی است ریشه ها تا عمق 2/1 متر در خاک نفوذ می کند ( pavlychenko 1937)

ب) اندامهای زایشی

گل آذین خردل وحشی خوشه ای ، انتهایی و محوري با گلهای زرد و روشن می باشد .

گلها کامل ، 5/1 تا 5/2 سانتی متر عرض دارند .

گلها تترامر و در بردارنده 4 کا سبرگ کوچک هستند که ازپایین به 4 گلبرگ زرد چسبیده اند گلبرگها دارای ناخنک بلند هستند و طول آنها به 8 تا 12 میلی متر می رسد .

تعداد پر چمهاي آن 6 عدد و شامل 4 پرچم بلند و 2 پرچم کوتاه ( تترادینام ) است . مادگي آن دو برچه ای و تمکن آن کناری می باشد .

گلها توسط دم گل کوتاهی بطول 3تا 5 میلی متر به محور گل آذین متصل می کردند . در طول زمان تشكيل میوه دم گل ضخیم شده ولی طول آن تغییر نمی کند

 ( کریمی 1374 ، میر کمالی 1379 و Doll et al 2003)

زمان گلدهی این علف هرز اردیبهشت تا خرداد ماه است

( راشد محصل و همکاران ، 1380 )

در گونه (s. alba) گلها زرد ، معطر و دارای بوی نسبتا مطبوعی می باشند .

فرمول گل در اینگونه K4C4A2+ 4G(2) و شامل 6 پرچم، 4 گلبرگ و 4كا سبرگ است میوه های انتهایی خردل وحشی بدون کرک ، خشک ، شکوفا و از نوع خورجین یا سیلیک می باشد که طول آنها به 5/2 تا 5 سانتی متر می رسد نوک این میوه ها منقاری شکل است در وسط این میوه ها تیغه ای وجود دارد که دانه ها روی آن قرارا دارند این میوه ها با چهار شکاف طولی باز میشوند .

میوه به وسیله پایه کوچکی به ساقه متصل شده و در زمان رسیدگی در طول آن 3 تا 5 قسمت متورم ديده می شود . در دو سوم طول میوه خورجین دو ردیف بذر و در یک سوم انتهایی میوه یک ردیف بذر دیده می شود در هر خورجین تعداد 10 تا 18 عدد بذر وجود دارد .

در گونه ( s . alba) نیز میوه خورجین بطول 5/2 تا 5/4 سانتی متر و پهنای 3 تا 4 میلی متر است در این گونه نیز میوه به دو قسمت تقسیم می شود و شامل 4 تا 8 بذر است .

 قسمت انتهایی و یا نوک آن منقار مانند ، فاقد دانه ، مسطح و پو.شیده از تار است . این قسمت نیمی از طول کل میوه را به خود اختصاص می دهد که این خصوصیت موجب تمایز این گونه از سایر گونه ها می شود ( Hofliger 1988 )

بذر خردل وحشی صاف ، بدون کرک ، به اندازه 1 تا 5/1 میلی متر و به رنگ قهوه ای متمایل به سیاه است این بذر ها در زمان رسید گی ریزش شدید دارند و مقداری از آن نیز به همراه محصول بر داشت می شود ( کریمی 1374 و میر کمالی 1379 و 1997 doll et al  )

بذر در گونه خردل سفید (  S.alba ) شفاف به طول 6/1 تا 5/2 میلیمتر ، برنگ زرد کم رنگ تا سفید و یا زرد متمایل به قرمز وپوسته بذر مشبک و زمخت می باشد .

مغز این دانه هازرد رنگ است و در آب سرد متورم شده و از لایه های سطحی و غشاء آن لعاب فراوان خارج می شود ( جاوید تاش ، 1375)

پوسته بذر در خردل وحشی سخت است و از این جهت این بذور قادرند به مدت طولانی در خاک زنده بمانند بذر خردل وحشی پس از چند دقیقه خیساندن در اب تولید پوشش ژلاتینی می کنند در حالی که کلزا فاقد این ویژگی است ( Mulligan anel bailey 1976 )

تفاوتهای ظاهری خردل وحشی با گونه های مشابه:

خردل وحشی ممکن است با بسیاری از گونه های یکساله گل زرد خانواده ی شب بو اشتباه شود . خردل سیا ه (  ( B . nigra، خردل هندی ( B. juncea)  شلغم  ( B.rapa) خردل سفید (s.alba) ، کلم زراعی  ( B.compestris)) و ترب وحشی ((R. raphanistrum از جمله مهمترين گونه هایی هستند که ممکن است با خردل وحشی اشتباه شوند

مهمترين صفاتی که میتوانند در شناسایی و تشخیص این علف هرز از گونه های مشابه مد نظر باشند عبارتند از

1-برگهای کوتیلدونی پهن و قلوه ای شکل و وجود فرورفتگی عمیق ، مدرو و عریض در انتهای آنها .

2- ساقه های کرکدار و زبر و همچنین وجود برگهای لوبدار و دارای دمبرگ در بخشهای پایینی و برگهای فاقد دمبرگ ، مثلثی شکل ، دندانه دار و متمایل با ارغوانی در بخشهای فوقانی گیاه .

3- گلهای بزرگ ، به رنگ زرد روشن ، دراری چهار گلبرگ صلیبی شکل و کاسبرگهای گسترده .

4- میوه خورجین ، به طول 5/2 تا 5 سانتیمتر ، فاقد کرک ، مستقر بر روی پایه ای کوتاه ، انتهای منقار مانند به طور معمول دارای یک تا دو بذر است .

5- بذر سیاه متمایل به ارغوانی .

خردل وحشی به جهت داشتن حداقل یک بذر در نوک منقار مانند میوه خود ( علاوه بر بذور موجود در بخش اصلی میوه خورجین ) از سایر گونه های مشابه متفاوت است . ساقه های هر دو گونه خردل وحشی و خردل سفید شامل کرکهای سفت و زبری هستند که به سمت پایین متمایل می باشند . این دو گونه از نظر خصوصیات میوه و ساختمان پوسته بذر با یکدیگر متفاوت هستند . پوسته بذر در خردل سفید مشبک و زمخت است كه اين خصوصيت در خردل وحشي به مقدار كم ديده مي شود .

خردل سياه (B. nigra ) در مراحل جواني شباهت خاصي با خردل وحشي دارد اما در ادامه رشد ارتفاع بيشتري خواهد داشت . برگهاي پاييني آن شامل بريدگيهاي درشتر و برگهاي فوقاني آن باريك و فاقد دندانه مي باشند . گلها در اين گونه كوچكتر و گل آذين آنها داراي

انشعابات بيشتر و ميوه آنها كوتاهتر . ايستاده و چسبيده به ساقه مي باشد . نوك منقار مانند اين ميوه ها فاقد بذر و سوزن مانند است

شلغم نيز بعلت نداشتن كرك در ساقه از خردل وحشي تمييز داده مي شود

در كلزا ساقه فاقد كرك . برگهاي فوقاني ساقه آغوش . ميوه ها نرم و شامل يك رگه منفرد و منقاري طويل . فاقد بذر مي باشند.

ترب وحشي نيزدر بعضي صفات مشابه خردل وحشي است اما برگهاي مستقر در بخشهاي پاييني اين گياه شامل لوبها و بريدگيهاي عميقتر مي باشند. گلبرگهاي آن شامل رگه هاي تيره و مشخصي است كه بطور معمول زرد رنگ هستند اما ممكن است برنگ سفيد و يا ارغواني نيز ديده شوند .

بذر گونه B . Compestris  در صورتي كه در آب غوطه ور شود توليد موسيلاژ نمي كند در حالي كه بذر خردل وحشي چنانچه به مدت 5 دقيقه در آب قرار گيرد توليد موسيلاژ مي كند.

خردل هندي نيز فاقد كرك است و يا بمقدار كم كرك دارد و گلعاي زرد آن تيره تر و يا كدرتر مي باشند برگهاي فوقاني اين گياه نرم و باريك . نوك منقار مانند آن فاقد بذر مي باشد .

جهت تشخيص سريع خردل وحشي از گونه هاي مشابه كليد شناسايي ذيل ارائه مي گردد .

كليد شناسايي گل زردها در خانواده شب بو

الف) غلاف ميوه به بخشهاي متعدد (شبيه دانه تسبيح ) تقسيم شده كه هر قسمت به مقدار زياد كوچك باريك و چروكيده شده و شامل يك بذر مي باشد .

Raphanus Raphanistrum………………

الف) غلاف ميوه شامل 3 تا 5 رگه تقسيمات ميوه بزرگتر و تخمدانها داراي تقسيمات طولي مي باشند.

ب) هر غلاف ميوه شامل 3 تا 5 رگه باريك و موازي نوك منقار مانند آنها شامل يك بذر و يا به مقدار زياد پهن شده است . ساقه شامل كركهاي كوتاه و زبري است كه رو به پايين قرار دارند .

 پ)غلاف ميوه و يا حد اقل قاعده نوك منقار مانند داراي كركهاي سفيد كوتاه و زبر است نوك منقار مانند پهن داراي انحنا .هم اندازه و يا بلندتر از تخمدان نوك منقار مانند ميوه فاقد بذر است ......Sinapis alba

پ) غلاف ميوه فاقد كرك و يا به مقدار كم داراي كركهاي زبر است نوك منقار مانند ميوه فاقد كرك مخروطي طويل . راست و بدون انحنا . به مقدار كم بالدار . شامل يك بذر . نوك منقار مانند بطور مشخص كوتاهتر از طول تخمدان ...........Sinapis arvensis

ب) غلاف ميوه شامل يك رگه بعنوان مثال شامل يك رگه مياني و تعدادي رگه هاي جانبي ضعيفتر . نوك منقار مانند ميوه نه پهن است و نه بذر دارد . ساقه داراي كركهايي كوتاه متمايل به پايين است.

ج) برگهاي فوقاني ساقه داراي دمبرگ و يا در قاعده آنقدر باريك شده اند كه شبيه دمبرگ ديده مي شوند . اينبرگها ساقه آغوش نيستند . نوك منقار مانند ميوه كمتر از 6 ميليمتر طول دارد و به تدريج نوك تيز نمي شود

د) برگها سبز . غلاف ميوه چسبيده به ساقه . بطول 1 تا 2 سانتيمتر . غلافهاي رسيده چهار قسمتي و يا به تعداد بيشتر يا كمتر . نوك منقار مانند ميوه سوزني شكل . پايه ميوه كوتاه بطول 1.5 تا 3 ميليمتر . چسبيده به ساقه ........... Brassica nigra

د) برگها سبز مايل به زرد . غلاف ميوه رو به بالا بطول 3 تا 5 سانتيمتر . غلاف رسيده بطور مشخص پهن . عمودي و رو به بالا . نوك ميوه بطول 5 تا 10 ميليمتر . پايه ميوه بطول 8 تا 14 ميليمتر و پخش شده .....................Brassica juncea

ج) برگهاي فوقاني ساقه كاملا و يا بطور جزيي ساقه آغوشند . در قاعده پهن . نوك منقار مانند آنها بيشتر از 6 ميليمتر و بتدريج باريك و تيز شده است

ه) گلبرگها 6 تا 10 ميليمتر . نوك منقار مانند ميوه بطول 1 تا 1.7 سانتيمتر ...........Brassica rapa

ه) گلبرگها بطول 10 تا 13 ميليمتر . نوك ميوه منقار مانند بطول 8/ تا 1 سانتيمتر .......Brassica napus

با سپاس از آقاي مهندس عادل رفعت جو